Płaszcze i nakrycia wierzchnie w średniowieczu

W średniowieczu płaszcze stanowiły nieodłączny element garderoby, noszony przez wszystkie warstwy społeczne. Ich podstawową funkcją była ochrona przed chłodem, deszczem i wiatrem, ale równie ważne było znaczenie symboliczne i estetyczne — płaszcz mógł świadczyć o statusie, przynależności stanowej czy nawet pełnionej funkcji.

W XII i XIII wieku dominowały proste formy płaszczy o kroju półkolistym lub prostokątnym, zapinane na fibulę lub wiązane na ramieniu. Popularne były płaszcze typu surcot, cappa i mantle, często bez rękawów, zakładane na tunikę i sięgające do kostek. Tkaniny były przeważnie wełniane, gęsto tkane, czasem podszyte lnem lub futrem dla lepszej izolacji. U zamożnych osób płaszcze zdobiono haftem, obszyciami z futra i ozdobnymi zapinkami.

W XIV wieku zaczęły pojawiać się bardziej zróżnicowane kroje, często dopasowane do sylwetki. Płaszcze nabierały elegancji i stawały się elementem mody dworskiej. W XV wieku szczególną popularność zdobyła houppelande – obszerne nakrycie wierzchnie z głębokimi fałdami, wysokim kołnierzem i szerokimi rękawami, nierzadko ozdobione futrem lub wycinanymi krawędziami. W tym okresie płaszcze szyto z wysokogatunkowych sukien i aksamitu, podkreślając bogactwo i pozycję noszącego.

Nakrycia wierzchnie towarzyszyły ludziom w każdej sytuacji – od codziennych zajęć po uroczystości i podróże. Wersje praktyczne, jak opończe czy płaszcze z kapturem, zapewniały ochronę w trudnych warunkach, natomiast stroje ceremonialne stanowiły wyraz prestiżu i stylu epoki.

Szczególne znaczenie miały płaszcze zakonów rycerskich, takich jak templariusze, joannici czy krzyżacy. Ich kroje były proste i funkcjonalne, lecz wyróżniały się barwami i symbolami – najczęściej białym lub czarnym suknem z charakterystycznym krzyżem. Płaszcz zakonny był nie tylko ubiorem, lecz także znakiem przynależności, godności i służby.

Rekonstrukcje średniowiecznych płaszczy, inspirowane oryginalnymi znaleziskami i źródłami ikonograficznymi, znajdziesz w naszej pracowni.

Przykładowa Ikonografia: grobowiec św. Stefana z Obazine (1260); Biblia Maciejowskiego (ok. 1250); Codex Manesse (ok. 1300-1340), miniatury z rękopisu Practica Chirurgiae (pocz. XIV w), Scholastic miscellany FR(1309-16 ), Roman de Brut GB (1325/1350)