Mini kompendium: jak skompletować sylwetkę rekonstruktora z epoki średniowiecza.
Stało się! Zagraliście w Kingdom Come: Deliverance albo skończyliście czytać Narrenturm. Albo wróciliście z rekonstrukcji bitwy pod Grunwaldem, i postanowiliście za rok sprawdzić jak wygląda ona z perspektywy rekonstruktora historycznego. Nerwowe poszukiwania Internetu przyniosły więcej pytań niż odpowiedzi? Kupiłeś jakieś szatki na straganie, a potem okazało się, że wikingowie nie noszą jednak rogów a księżniczki wyglądają zupełnie inaczej niż w filmach Disney’a?
Spokojnie, mamy dla Ciebie krótki wpis jak odnaleźć się w świecie rekonstrukcji historycznej, najbardziej popularnej aktualnie w Polsce, tj. przełomu XIV i XV wieku.
Najważniejsza zasada na początek
Nie zaczynaj od kupowania stroju! Zacznij od wybrania człowieka, którego chcesz odtworzyć.
Przygodę z rekonstrukcją można zacząć na dwa sposoby. Pierwszy to znalezienie w okolicy grupy rekonstrukcyjnej z interesującej nas epoki i wpisanie swojej sylwetki w już istniejącą historię. Drugi to samodzielna próba odpowiedzi na kilka podstawowych pytań:
Kiedy? Gdzie? Kim był? Jaki miał status społeczny?
Oczywiście nie musisz zaczynać od przeglądania średniowiecznych ksiąg i poszukiwania konkretnej osoby, w którą chcesz się wcielić. Większość z nas, rekonstruktorów, na samym początku nie tworzy fikcyjnych biografii swoich postaci. Z czasem, kiedy rekonstrukcja staje się częścią Twojego życia, zaczynasz mieć ochotę rozbudować swoją sylwetkę, dodać jej historię i kolejne elementy wyposażenia. Ale nie musisz zaczynać od pełnego biogramu. Moda średniowieczna to tak obszerna dziedzina, że bez zadania sobie tych podstawowych pytań, twoja sylwetka będzie przypominała raczej kiepski cosplay czy kostium teatralny niż rekonstrukcję historyczną.
Widzisz różnicę?
❌ „Chcę strój średniowieczny.”
✅ „Chcę odtworzyć mieszczanina z północnej Europy z około 1380 roku.”
✅ „Chcę odtworzyć rycerza z północnej Europy z około 1410 roku.”
✅ „Chcę odtworzyć kobietę średnio-zamożną z północnej Europy z około 1410 roku.”
Od razu robi się łatwiej.
Nagle wiadomo, jakich źródeł szukać, jakie elementy stroju sprawdzać, jakich materiałów można się spodziewać i — co najważniejsze — które rzeczy rzeczywiście pasują do Twojej sylwetki, a które tylko „wyglądają średniowiecznie”.
Istnieje też duże prawdopodobieństwo, że na początku jeszcze tego nie wiesz. Być może jesteś gdzieś pomiędzy „chcę strój średniowieczny” a „wiem dokładnie, kogo rekonstruuję”. Być może twój budżet nie jest z gumy lub nie chcesz na początek inwestować w skomplikowany zestaw. To jest całkowicie w porządku.
Właśnie od tego zaczniemy.
Zacznij od… bielizny
Zanim założysz tunikę, nogawice czy płaszcz musimy zacząć od warstwy, której często nie widać na rekonstrukcyjnych zdjęciach (chyba że trafisz na piątkowe upalne przedpołudnie podczas rekonstrukcji pod Grunwaldem)- od bielizny. Znajdziemy za to jej bogatą reprezentację w średniowiecznej ikonografii.
Bielizna średniowieczna była nieodłącznym elementem stroju, pełniąc rolę ochronną i higieniczną. Podstawę stanowiły u mężczyzn koszula i gacie, a u kobiet giezło. Bielizna średniowieczna wykonywana była najczęściej z lnu, który był materiałem trwałym, przewiewnym i łatwym do prania.
Nogawiczki
220,00 zł
Uzupełnieniem męskiego stroju będą nogawice, zaś damskiego nogawiczki. Przy kompletowaniu męskiego zamówienia nie zapomnij o gacniku oraz o zestawie sznurków z agletami, czyli mosiężnymi skuwkami. W tym czasie nie znano współczesnych spodni. Nogawice montowano właśnie za pomocą specjalnego pasa ręcznie robionymi sznurkami, zakończonymi agletami. Możesz spróbować zrobić je sam (szukaj filmów z instrukcją: fingerloop, sznurek na lucecie) lub zamówić od razu w zestawie z pasem gacnym. Damskie nogawiczki potrzebują skórzanych lub tkanych podwiązek.
Dla początkującego rekonstruktora dobrze wykonana bielizna średniowieczna jest jedną z najlepszych inwestycji. Nie tylko dlatego, że jest historycznie uzasadnionym elementem stroju, ale również dlatego, że przyda się później także przy bardziej rozbudowanych sylwetkach. Jeden zestaw jest dobry na początek, ale podczas wyjazdów może okazać się niewystarczający. Wielu rekonstruktorów wykorzystuje też bieliznę jako zestaw do spania. Poza tym zdecydowanie jest to też jeden z najbardziej brudzących się elementów stroju. Dwa zestawy bielizny- koszuli i gaci – to bardzo rozsądne minimum, zwłaszcza jeśli planujesz wyjazd kilkudniowy.
Na sam początek przygody z rekonstrukcją historyczną polecamy stroje oparte na znaleziskach archeologicznych. Dlaczego? Ponieważ znaleziska archeologiczne dają nam konkretny, materialny obiekt, a nie tylko jego przedstawienie. Masz przed sobą przedmiot, który rzeczywiście istniał, został przez kogoś wykonany i noszony. Nie masz przed sobą rysunku, który zawsze jest jakąś formą interpretacji.
Nie dlatego, że stroje te są „bardziej średniowieczne” od tych rekonstruowanych na podstawie ikonografii. Po prostu łatwiej na nich nauczyć się podstaw rekonstrukcji: czytania źródeł, rozpoznawania konstrukcji odzieży, pracy z materiałem i — przede wszystkim — odróżniania tego, co rzeczywiście wiemy, od tego, co tylko przypuszczamy. Możesz przyjrzeć się ich proporcjom , klinom, rękawom czy sposobowi wykorzystania tkaniny. Co więcej, nie musisz się na tym znać, bo znaleziska te są bardzo dobrze opisane w literaturze historycznej.
Jeśli masz do wyboru „ładny strój średniowieczny” znaleziony na Pintereście a „konkretną rekonstrukcję odzieży opartą na zachowanym znalezisku”, to na początku wybierz drugą opcję.
Czas na konkrety- męska tunika
W przypadku męskiej sylwetki dobrym punktem wyjścia mogą być dwa zespoły znalezisk, do których rekonstruktorzy wracają od lat: ubiór Człowieka z Bocksten oraz znaleziska z Herjolfsnes na Grenlandii.
Skupmy się na tym pierwszym.
Człowiek z Bocksten to jedno z najbardziej znanych średniowiecznych znalezisk odzieżowych. Zachowany ubiór daje nam niezwykle cenny punkt odniesienia dla rekonstrukcji męskiego stroju XIV wieku. Jego konstrukcja jest stosunkowo prosta, strój jest funkcjonalny, a jednocześnie otrzymujemy konkretny zabytek, na którym możemy oprzeć swoją pierwszą rekonstrukcję. Nie musimy od razu zastanawiać się nad skomplikowanym krojem modnej, mocno dopasowanej odzieży późnego XIV czy początku XV wieku. W literaturze nie ma jednoznacznej interpretacji statusu społecznego człowieka zamordowanego na bagnach- jednak analiza kroju czy tkanin sugeruje nam, że mógł pochodzić ze średnich warstw społecznych. Mógł być sługą w zamożnym gospodarstwie, urzędnikiem czy rzemieślnikiem. Jego strój nie był znoszony i nie odbiegał od aktualnej mody, jednak z pewnością nie był to strój ówczesnych elit.
A co z damską wersją stroju?
W przypadku damskiej sylwetki sprawa jest trochę bardziej skomplikowana. Nie mamy odpowiednika Człowieka z Bocksten, którego moglibyśmy po prostu potraktować jako punkt wyjścia do zbudowania całego stroju. Mamy za to Herjolfsnes — niezwykle bogaty zespół zachowanych średniowiecznych ubiorów, wśród których znajdują się długie, klinowane stroje bardzo przydatne przy rekonstrukcji kobiecej sylwetki XIV i początku XV wieku. Znajdziesz je również w naszym sklepie. Chętnie napiszemy też o nim więcej, innym razem.
W przypadku damskiej sylwetki dobrym punktem wyjścia będzie wełniana cotte simple — prosta, długa suknia o dopasowanej górze i rozszerzającej się klinami części spódnicowej.
To jeden z tych elementów, które bardzo dobrze sprawdzają się na początku przygody z rekonstrukcją. Jest stosunkowo uniwersalny w obrębie późnego średniowiecza, daje dobrą bazę do dalszej rozbudowy stroju i można go zestawiać z kolejnymi warstwami odzieży, odpowiednim nakryciem głowy, paskiem czy płaszczem.
Warto jednak pamiętać, że określenie „cotte simple” jest współczesnym terminem porządkującym, a nie średniowieczną nazwą konkretnego, jednolitego modelu sukni. Pod tym określeniem rekonstruktorzy najczęściej rozumieją prostą suknię o nieskomplikowanej konstrukcji, bez rozbudowanego systemu zapięć czy bardzo ozdobnych detali.
Francja ok. 1380–1390 | Czechy ok. 1390
Mimo różnic regionalnych i stylistycznych w ikonografii końca XIV wieku regularnie pojawia się kobieca sylwetka oparta na długiej sukni, dopasowanej w górnej części ciała i rozszerzającej się ku dołowi.
I właśnie dlatego sprawdza się tak dobrze jako pierwsza suknia.
Nie jest kostiumem „na jedną okazję”. Dobrze uszyta cotte simple może później funkcjonować jako podstawowa warstwa bardziej rozbudowanej sylwetki. Możesz do niej dodać płaszcz, surcot, houppelande czy bardziej charakterystyczne dla danego okresu dodatki, zamiast za każdym razem budować garderobę od zera.
Przy wyborze konkretnego kroju nadal obowiązuje jednak nasza podstawowa zasada: czas, miejsce i status społeczny. Nie zaczynaj swojej przygody od bogatej postaci, jeśli nie dysponujesz odpowiednim budżetem na dodatki. Zadbaj o dobrą bazę. Wybierz suknię średniowieczną, której krój, proporcje i materiał mają sens dla sylwetki, którą próbujemy odtworzyć.
Nakrycia głowy – mały element, duża różnica
Masz już bieliznę, nogawice i podstawową warstwę stroju. Teraz czas na element, który początkujący rekonstruktorzy bardzo często traktują jako opcjonalny — nakrycie głowy.
A szkoda, bo to właśnie ono potrafi w kilka sekund zmienić odbiór całej sylwetki.
Ta sama suknia średniowieczna czy tunika zestawiona z przypadkową czapką będzie wyglądała zupełnie inaczej niż z nakryciem głowy właściwym dla konkretnego czasu i miejsca. W ikonografii późnego średniowiecza głowa bardzo rzadko pozostaje „neutralna” — fryzura, chusta, kaptur czy czapka są integralną częścią ubioru.
Dla kobiet
W przypadku damskiej sylwetki dobrym początkiem będą proste lniane nakrycia głowy: chusty, welony, czepce i ich różne kombinacje. W zależności od czasu, regionu i statusu społecznego mogą być noszone na wiele sposobów.
Chustę możesz uzupełnić kapturkiem typu gremlin lub zapinanym na guziki. W chłodniejsze i deszczowe dni docenisz takie połączenie.
Dla mężczyzn
Męska sylwetka również rzadko kończy się na samej tunice.
Jednym z najpraktyczniejszych wyborów będzie kaptur. Chroni przed chłodem, wiatrem i deszczem, a przy tym jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów średniowiecznej garderoby.
W zależności od okresu może być krótki lub wydłużony, posiadać długi liripipe, być noszony klasycznie na głowie albo układany w bardziej dekoracyjny sposób.
Do tego dochodzą różnego rodzaju czapki i nakrycia tekstylne, które warto dobierać już do konkretnej sylwetki.
Nie traktuj nakrycia głowy jako ozdoby
To chyba najważniejsza rzecz.
Nakrycie głowy nie jest czymś, co dodajemy na końcu „żeby wyglądało bardziej średniowiecznie”. Jest częścią stroju równie ważną jak tunika, suknia czy nogawice.
Jeśli budujesz prostą sylwetkę mieszczanina czy mieszczki z końca XIV lub początku XV wieku, dobrze dobrana chusta, kaptur albo czapka zrobi dla wiarygodności stroju więcej niż przypadkowa sakiewka, biżuteria czy kolejny ozdobny dodatek.
Francja, ok. 1418/ Włochy koniec XV w
Na koniec: nie musisz mieć wszystkiego od razu
Jeśli po przeczytaniu tego tekstu masz wrażenie, że rekonstrukcja historyczna wymaga ogromnej wiedzy, kilkunastu książek i szafy pełnej ubrań — spokojnie. Nie musisz skompletować idealnej sylwetki na pierwszy wyjazd.
Na początku wystarczy kilka świadomych decyzji. Ustal mniej więcej kiedy, gdzie i kogo chcesz odtwarzać, a potem buduj strój stopniowo: od bielizny, przez podstawową warstwę odzieży, nogawice czy nogawiczki, aż po odpowiednie nakrycie głowy i kolejne elementy garderoby.
Jeśli możesz, wybieraj rzeczy, które mają dobre oparcie w źródłach. Zachowane zabytki, takie jak ubiory z Bocksten czy Herjolfsnes, mogą być świetnym punktem wyjścia, ale nie zapominaj o ikonografii, która pomaga zobaczyć, jak poszczególne elementy stroju funkcjonowały razem i jak wyglądała cała sylwetka.
Nie bój się prostych rozwiązań. Dobrze uszyta koszula, gacie, prosta tunika czy cotte simple przydadzą Ci się znacznie dłużej niż efektowny element kupiony tylko dlatego, że „wygląda średniowiecznie”.
Prawdopodobnie nigdy nie dojdziesz do momentu, w którym powiesz: „gotowe, już niczego nie potrzebuję”.
Tak działa rekonstrukcja.
Zawsze znajdzie się jeszcze jeden płaszcz, druga para nogawic, odpowiedniejsza czapka albo źródło, które właśnie wywróciło do góry nogami wszystko, co do tej pory wiedziałeś.
I chyba właśnie dlatego tak łatwo się w to wciągnąć.
A jeśli nadal nie wiesz, od czego skompletować swoją pierwszą sylwetkę — napisz do nas. Nie musisz znać nazw wszystkich elementów stroju ani przychodzić z gotowym projektem. Wystarczy, że powiesz nam, jaki okres i jaka postać Cię interesują, a pomożemy dobrać sensowny punkt wyjścia.